БАҚ біз туралы

БАЙЛЫҚТЫҢ ҚАУІПСІЗ ДЕ ТӨТЕ ЖОЛЫ

Бағалы қағаздар рыногының бүгіні мен болашағы жайында

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Биікке өрлеген сайын жолдың қиындай беретіндігін тауға шыққандар мен асулардан асқандар жақ¬сы біледі. Осы жолда белгілі бір нәтижеге жету үшін тек жоғары қарай тырбана беру жет¬кіліксіз. Бойыңдағы бұла күшіңді сарқып алмай, діттеген жеріңе шалдықпай жету үшін жо¬лыңды жеңілдететіндей амал-айла да қолдана білуің керек. Сонда ғана жүрісің өнімді болады. Жылдан жылға даму үстінде келе жатқан Қазақстанның қаржы рыногындағы жағдай да осыған ұқсас. Ең әуелгі міндет ептеп қаржы тауып, бюджет жыртықтарын бүтіндеу бола¬тын. Оған қол жеткіздік. Мұнан кейін экономиканы қорландыру қажет болды. Ол да сәтімен жү¬зеге аса бастаған еді, оған тағы бір асудан асып түстік деп қуандық. Енді алдымыздан заңды тұлғалар мен қарапайым халықтың қолында, зейнетақы жинақтаушы қорларда жинақталған қаржыны қайда жұмсаймыз, қалайша тиімді пайдалануға болады, бір саладағы басы артық қаржыны оған мұқтаж болып отырған екінші салаға берудің қандай жолдары бар деген сұрақтар бас көтерді. Үкіметке оның да айла-амалы белгілі. Ол үшін бағалы қағаздар рыногын дамыту қажет. Сонда ғана халық пен заңды тұлғалар қолындағы қаржы қажет ет¬кен тиімді салаларға инвестиция болып ағылады. Бірақ бұл амалды жүзеге асыру бұ¬рынғыларға қарағанда, атап айтқанда, банктер мен сақтандыру компанияларын құруға қа¬ра¬ғанда, әлдеқайда күрделі болып шықты. Өйткені, ол жариялылықты, ашықтықты сүйеді екен. Сондықтан жасырынбақ ойнауға әбден үйреніп алған көптеген отандық компаниялар мен акционерлік қоғамдар бұл мәселеге бел шешіп кірісіп кете алмай отыр. Дегенмен «көш жүре түзеледі» дегендей, жүрген сайын жүрісімізді ширатып алға жылжып келеміз. Біздің төмендегі әңгімеміз Қазақстан үшін әлі шағылмаған жаңғақ секілді көрінетін нақ осы бағалы қағаздар рыногын дамыту мәселесінің өзіндік сыр-сипатын ашуға арналмақ.

Қарақшының өкініші

«Бақытты» деген бүркеншік атқа ие болған америкалық қылмыстық топтар басшыларының бірі Лючиано ақыр аяғында полиция қолына түсіп, қамауға алынғанда өз өмірінің дұрыс қалыптаспағандығына өкінішін білдіреді. Журналистерге берген сұхбатында ол осы оқиғадан сәл бұрын достарымен бірге Нью-Йорктегі қор биржасында болғандығын, онда оған биржалық ойындардың жолдары түсіндірілгендігін айтады. - Өзімнің өмір жолымды таңдауда үлкен қателік жібергенімді сонда барып айқын сезінгендей болып едім, енді міне, жығылғанға жұдырық дегендей, қамауға да алындым, — дейді Лючиано.- Демек мені жұрт «бақытты» деп қаншама марапаттағанымен қаржы жинаудың қарақшылықтан басқа да жолдары көп екендігін дер кезінде көре білмегендігім қазір көкірегімді удай ашытады. Сондықтан егер мен өз өмірімді қайта бастайтын болсам, онда басқа тірліктің бәрін жинап қойып, осы бағалы қағаздар ойынына шын ниетіммен берілген болар едім. …Қазан төңкерісінен кейін Ресейден кетіп, Америкаға барған Николай Бойский тұрмыстың қиыншылықтарын көп көреді. Алайда, оның баласы Иван Бойскийдің өмірде жолы болды. Ол ер жетіп, үйленісімен зайыбы екеуіне қайын жұрты сыйлаған қаржыны пайдаланып, биржа¬лық ойындарға қатыса бастайды. Өзіне келіп түсетін жасырын мәліметтерді шеберлікпен іске жаратуының нәтижесінде, ол ақыры қаржы¬шылар әлемінің шыңына шықты. «Форчун» газеті оны елдегі ең мықты қаржыгерлер қатарында атады. Сонымен бағалы қағаздар дегеніміз, сәтін салса, байлықтың ең бір төте және қауіпсіз жолы. Батыста оның рыногы әбден дамыған. Мә¬селен, Швецияда әрбір үй иесі акция ұс¬тау¬шы болып есептеледі. АҚШ-та ұлттық байлық¬тың төрттен бір бөлігі бағалы кағаздар рыногына шоғырланған. Елдегі ең үлкен 200 корпорация миллиондаған акционерлерден тұрады. Мәселен, АТТ компаниясының 2 миллион, «Дженерал Моторстың» 1 миллион мүшесі бар. Дамыған елдер қатарындағы жиырма төрт мемлекетте бағалы қағаздар рыногы ұзақ жылдардан бері өмір сүріп келеді. (АҚШ-та оның пайда болғанына 200 жылдан асты). Бұл елдерде оған байлар мен қаржыгерлер ғана емес, бүкіл халық сенеді. Мәселен, қазір бір ғана Нью-Йорк қор биржасында әр күн сайын 170—200 миллион акция сатылып, оған салынған ақшалай қаржы 20—22 миллиард долларды құрайды екен. Бұл алып ел Ресейдің бір айлық, ал біздің бір жылдық бюджетімізге қарайлас қаржы. Бағалы қағаздар рыногы өзінің құрылымы, техникалық қамтылуы, сату және есеп айырысу формасы, тағы басқа да ерекшеліктері жағынан тауар және азық-түлік рыноктарына мүлдем ұқсамайды. Олар әдетте мемлекеттік (мемлекет шығаратын бағалы қағаздар), муниципальдық (жергілікті атқарушы органдар шығаратын бағалы қағаздар), корпоративтік (акционерлік қоғамдар мен компаниялар шығаратын бағалы қағаздар) болып үшке бөлінеді. Мемлекет пен жергілікті атқарушы органдар (облыс, қала, аудан әкімдері) шығаратын бағалы қағаздар көбінесе облигация, вексель, займ түрінде келеді. Бұлар негізінен бюджеттің олқылық¬тарын толықтыру, арнаулы бағдарламаларды қаржыландыру, экономикалық белсенділікті реттеу мақсатында шығарылады. Салынған капиталдың жоғалмайтындығына мемлекет пен оның жергілікті атқарушы органдары кепілдік беретіндіктен, мемлекеттік пен муниципальдық бағалы қағаздардың сенімділігі, әдетте, өте жоғары болып келеді. Сондай-ақ бұларға салық¬тың ең жеңілдікті түрі қолданылады немесе салық салынбайды. Мемлекеттік бағалы қағаздардың осындай артықшылықтарына қарамастан акционерлік қоғамдар мен компаниялар шығаратын кор¬по¬ративтік бағалы қағаздар, яғни акциялар бағалы қағаздардың арасындағы ең кең таралған және мейлінше тартымды түрі болып табылады. Себебі, акциялардың курсы мемлекеттік бағалы қағаздарға, сондай-ақ, банк депозиттерінің пайыздық ставкаларына қарағанда жедел өзгеріп отырады. Сол арқылы олардан мол пайда табуға болады. Мәселен, 1924 жылы құрылған ІВМ корпорациясының акция курсы осы жылдардың ішінде 120 мың есе өскен екен. Сондай-ақ акция ұстаушыларға қоғамның табысынан дивидендтер де төленуі мүмкін. Бірақ бұл қоғам үшін міндетті шарт болып табыл¬майтындықтан акционерлер негізгі кірісті көп ретте, жоғарыда айтқанымыздай, акциялардың өсу курсынан табады.

Қор рыногы халықтан тыс тұра ала ма?

Ал енді қаржы секторының құрамдас бір бөлігі болып табылатын бағалы қағаздар рыно¬гының өз ішіміздегі даму жағдайына келер бол¬сақ, әңгімемізді өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарынан бастап өрбіткеніміз жөн. Себебі, 1991—1994 жылдар аралығында еліміздегі бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындар акционерлік қоғамдарға айналдырылды. Қор рыногының бұдан басқа да элементтері мен институттары, соның ішін¬де Қазақстан Респуб¬ли¬касының бағалы қағаздар жө¬ніндегі ұлттық комис¬сия¬сы құрылып, жұмыс істей бастады. Бұл кезеңнің өзіне тән ерекшелігі рынокта негізінен мемлекеттік бағалы қағаздарды орналастыру жөніндегі аукциондар ғана өткізіліп отырды. Мұнан кейінгі кезеңде (1995—1998 жылдар) Қазақ¬стан Республикасында баға¬лы қағаздар рыногын дамыту туралы алғашқы бағдарлама қабылданып, соған сәйкес қор рыногының заңдық базалары қалыптастырылып, нарықтық инфрақұрылымдарды құру жұмыстары толық аяқталса, үшінші кезеңінде (1999—2000 жылдар) негізгі назар шаруашылық субъектілерін бағалы қағаздар рыногына тарту мәселесіне арналды. Кейінгі жылдарда да осы іс жалғасын тауып, рыноктың инвестициялық тартымдылығын арттыру, оның ауқымын кеқейту мақсатындағы жұмыстар жүргізіліп келеді. Сонымен Қазақстандағы бағалы қағаздар рыногының қазіргі даму деңгейі қандай, ол толық жұмыс істеп тұр ма? Бұл сұрақтарға берілетін жауаптардан аталған мәселе жөніндегі көзқарастардың әртүрлі екендігі байқалады. Рас, мамандардың пікірінше, Қазақстанда құрылған қор рыногының инфрақұрылымдары ТМД елдері арасында ең үздіктердің бірі болып табылады. Бірақ олар қаржы секторымыздағы банк кызметі секілді жедел дамып кете алмай отыр. Ал бұл кемшілік тек бізге ғана емес, бүкіл ТМД елдеріне тән деуге болады. Мәселен, Ресей қаржыгерлері өз елдеріндегі осы бағалы қағаздар рыногының тартымдылығы бұрнағы жылдармен салыстырғанда әлдеқайда арта түскенімен әлі де болса, халықтың басым көпшілігінің бұл рынок¬қа қатысуға құлықсыз екендігін жасырмайды. Нақ осы олқылық бізге де тән деуге болады. Сондай-ақ қаржы секторымыздың тағы бір құрамдас бөлігі болып табылатын сақтандыру қызметімен салыстырғанда да біздегі бағалы қағаздар рыногы халық арасында оншама танымалдыққа, яғни тартымдылыққа ие бола алмай келеді. Дегенмен, осындай олқылықтарымызға қара¬мастан кейбір мамандар еліміздегі қор рыногының, соның ішіндегі мемлекеттік бағалы қағаздар рыногының қазіргі даму деңгейін де жаман деп айтпайды. Бірақ та осы қуатты мемлекеттік бағалы қағаздар рыногының қасын¬да корпоративтік бағалы қағаздар, яғни акциялар шығару мен тарату ісі кең тыныс¬тылыққа ие бола алмай отырғандығын жұрттың бәрі мойындаса керек. Мәселен, бізде акцио¬нерлік қоғамдар саны соншама көп болғанымен олардың акцияларының кеңінен қолданысқа ие болып, жаппай саудаға түсіп жатқандығын әлі көре алмай келеміз. Ал мемлекеттік бағалы қағаздар негізінен жинақтаушы зейнетақы қор¬лары секілді арнаулы ұйымдар ортасында ғана таратылады. Міне, осындай себептерге, яғни еліміздегі бағалы қағаздар рыногының тар ауқымды¬лығына байланысты біздің халқымыз өздерінің қолында басы артық қаржысы болса, оны сақтау мен көбейтудің қаржы секторындағы бірден бір сенімді жолы тек банк депозиттері ғана деп біледі. Сондай-ақ көптеген адамдар ақшасын құнсыздануға ұшыратпай сақтап қалу және одан пайда қарату үшін саудамен айналысуға немесе оны жылжымайтын мүлік рыногына салуға мәжбүр болуда. Бұл бір есептен тұрғын үй құры¬лысына қарқын бергенімен, екінші жағынан оның бағасының шексіз шарықтауына алып келген болатын. Соңғы уақытта банктерден бері¬летін ипотекалық кредиттердің шектелуіне байланысты тұрғын үй рыногындағы баға мәсе¬лесі де қалыпқа келе бастағандай. Есесіне, әлем¬дік рыноктағы жағдайға орай азық-түлік бағасы күрт көтерілді. Экономикалық салалардың белгілі бір рыногынан сусып шыққан қаржы капиталы енді өзіне екінші бір қонар жер іздеп тұрған сәтте Қазақстан үшін бағалы қағаздар рыногының күшейгендігі әбден қажет-ақ. Бұл экономика секторларындағы жағдайдың ауытқымалыққа ұшырамай, орнық¬ты дамуына септескен болар еді. Неге? Енді осыған келейік.

Корпоративтік менеджмент — өмір талабы

Кәсіпорындарға банктен кредит алып, оны пайыздық өсімімен қайта қайтарғаннан гөрі акциялар шығарып, қажетті инвестициялық қаржыны осы арқылы тартқан әлдеқайда пайдалы екендігі түсінікті. Себебі, акция қарыз болып саналмайды. Яғни, компания акцияны сатып алушыға оның құнын қайта қайыруға міндетті емес. Ендеше, Қазақстандағы отандық және шетелдік компаниялар мен акционерлік қоғамдардың басшылары осы мүмкіндікті неге пайдаланбайды? Көптеген мамандар жоғарыдағы сұрақтың туындау себебін компаниялар мен акционерлік қоғамдар басшыларының өз кәсіпорындарының нақты қаржы жағдайын және осыған қатысты барлық есептерді халықтың алдында ашып көрсеткілері келмейтіндігімен түсіндіреді. Үкімет оларды осындай шараларға, яғни кәсіпорынның ашықтығын қамтамасыз ете отырып, қор рыногына шығуға итермелеп келе жатқанымен кәсіпорындар басшылары бұған мүдделі болмай отыр. Неге? Себебі, компания басшылары акциялар пакеттерінің бөлінбеген толық күйінде кәсіпорынның өзінде сақталғандығын қалайды. Әсіресе, еліміздегі компаниялары табысты жұмыс істеп жатқан шетелдік инвесторлар шамасы келсе, акцияның мемлекеттік пакетіне ешкімді ортақтастырмай бірте-бірте бәрін де өздері иемденгенді жөн көреді. Бұл бір мәселе болса, екіншіден, акциялар еркін саудаға шығарылған жағдайда ертеңгі күні қоғам ішінде білікті акционерлер пайда болуы және акционерлік қоғам басшылығының алдына өз талаптарын қоя бастауы мүмкін. Өйткені, шы¬ғарыл¬ған акциялар тартымды болуы үшін ком¬панияның табысты жүмыс істеп, жақсы бола¬шақ танытып тұруы шарт. Ал корпоративтік бас¬қару дегеніміз топтық мүддені білдіре¬тін¬діктен «топтар арасындағы жарыс жағдайы топ¬тың ішке қарай жұдырықша жұмылуын да кү¬шейте береді» (М. Дойчтің кағидасы). Бұл жағ¬дай басшылықты үнемі ізденіспен жұмыс істеу¬ге, біліктілікті ұдайы арттырып отыруға мәжбүр етіп, заман талабына сәйкес корпо¬ра¬тивтік менеджменттің қалыптасуына алып келеді. Сонымен қаржы мәселесінде бір арнада тоғысқан топтық, яғни корпоративтік мүдде акция шығарушы кәсіпорындар басшыларының алдына жаңаша жұмыс істеу міндетін қояды. Өздерін өздері үздіксіз жетілдіріп отыру, бар күш-жігері мен ақыл-ой қабілетін компанияның жетістіктері жолына сарқа сығып беру даусыз ақиқатқа айналады. Қазіргі кәсіпорындар мен компаниялар басшыларының бәрі дерлік корпоративтік басқарудың осындай ауыр сынына сәйкес келе алар ма екен?! Егер сәйкес келмейтін болса, «тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты» дегендей, кәсіп¬орынды дамытамын деп жүріп көтере алмайтын шоқпарды белге байлаған секілді өз бастарына бәле тілеп алуы да ғажап емес. Марафонға қосылған екенсіз, жүгірмей тұра алмайсыз, ал жүгірген екенсіз, басқалардан кейін қалмауыңыз шарт. Корпоративтік мүдде бірлігі мен оған деген адалдығыңыз сізге бір сәт те тыным бер¬мей жарыс жолында үнемі арқаңыздан итер¬мелеп отыратын болады. Мамандардың пікі¬рінше, кәсіпорын басшыларының қор рыногына қарай қадам басқылары келмейтіндігінің бір сыры, міне, осында жатса керек.

Кезек күттірмейтін міндет

Дегенмен жоғарыдағыдай талаптар орын¬дал¬майынша компаниялар шығаратын акцияларға ешкім сеніп, оны сатып алуға ұмтылыс танытпайды да. «Аузы күйген үріп ішеді» дегендей, кешегі қаржы пирамидаларының («МММ», «Смағұлов и К» және тағы басқалар) заманында қарапайым халық бұл мәселеден біраз зардап та шеккен болатын. Одан бері де талай су ақты, өмір алға жылжыды. Яғни, құр сөзбен қуырдақ қуырудың, алаяқтықпен ақша жинаудың уақыты өтіп те кетті. Сонымен экономиканың қарқынды дамуы¬ның нәтижесінде оның әр саласы бойынша үлкен өзгерістерге жол ашылып отырғанымен Қазақ¬стандағы кор рыногы әзірге оның кәсіпқой қатысушылары мен қаржы топтары¬ның арасында ғана өріс алып келе жатқандығы сезіледі. Көптеген кәсіпорындар мен қарапайым халық бұл рыноктан тысқары қалуда. Осы тұр¬ғы¬дан алғанда, Қазақстандағы қор ры¬ногының ка¬зіргі жағдайы мүшелерінің саны шектеулі мөл¬шерден аспайтын жабық акцио¬нерлік қоғамның жұмысын еске салады. Оның қыры мен сыры, даму барысы көпшілікке мәлім емес. Өйткені, бұл рынокта көпшіліктің мүддесі қозғалмаған. Егер қор рыногының қалыптасуы осылай созылмалы сипат алып, жағдай өзгеріссіз күйін¬де қала берсе, мұның өзі экономикалық дамуды тежеуші факторлардың біріне айналатындығы түсінікті еді. Мұндай жағдайда мұнай мен металл, астық сатудан ішке келіп жатқан қар¬жыны экономиканың бойға сіңіру мүмкіндігі шектелетіндігі, халық пен институттық ұйымдардың (жинақтаушы зейнетақы қорлары, т. б.) қолындағы қаржы да көп пайдаға аса қоймайтындығы мәлім. Заңды тұлғалар мен халықтың банктердегі салымдары айдан айға артып келеді. Мұның сыртында есепке алынбаған қаржы қаншама. Оның нақты көлемін ешкім тап басып айта алмайды. Ал бағалы қағаздар бойынша біздің елімізде бір айда жүргізілетін сауда-саттық көлемі халқының саны бізден аз болмаса көп емес, Чехиядағы қор биржаларының 3—4 күндік көрсеткіштен аспайтындығы қаржыгерлерімізді де ойландыра бастады. Міне, осы жағдайға байланысты Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев осыдан екі-үш жыл бұрын Үкімет алдына қор рыногын дамыту жөнінде мәселе қойған болатын. Сол кезде өткен Қазақстан қаржыгерлерінің төртінші конгресінде әсіресе корпоративтік бағалы қағаздар рыногын бұдан әрі кешіктіре беруге болмайтындығын қадап тұрып айтқан еді. Үкімет осыған байланысты бағалы қағаздар рыногын дамытудың арнаулы бағдарламасын қабылдаған болатын. Онда бұл мәселе ел экономикасын дамытудың аса маңызды бағыттарының бірі ретінде атап көрсетілді. Жаңа бағдарлама бағалы қағаздар рыногын одан әрі дамытудың тұтастай шаралар жүйесін қамтыды. Түпкілікті мақсат рынокты жандан¬дыру, оның ашықтығы мен тиімді қызметіне қол жеткізу болып табылды. Осы мәселеге түрткі салу үшін ірі мемлекеттік кәсіпорындар акция¬ларының мемлекеттік пакеттерінің бір бөлігін мемлекеттік холдингтік компания құру арқылы ұйымдастырылған қор рыногына шығару жөнінде батыл шешім қабылданғандығын айта кету парыз. Бұл бағалы қағаздарды зейнетақы жинақтаушы қорлар мен инвестициялық қорлар және брокерлік компаниялар сатып алатын болады. Нәтижесінде, бірінші сыныпқа жат¬қызылған эмитент-кәсіпорындардың үлестік бағалы қағаздары рынок айналымына әсер етіп, оның тартымдылығын арттырып, ұлттық компанияларымыздың директорлар кеңесінің құрамында тәуелсіз директорлар пайда болады, бұл корпоративтік басқарудың сапасын едәуір арттырады деп күтілген еді. Арада өткен екі-үш жылдың айналасында оның алғашқы нәтижелері де жоқ емес. Өйткені, «Самұрық», «КазАгро» секілді ұлттық ірі холдингтік компаниялардың, «Қазына» орнықты даму қорының құрылған¬дығын көзіміз көріп отыр. Корпоративтік басқару жүйесін дамыту мақсатында олардың директорлар кеңесі құрамына тәуелсіз дирек¬торларды енгізу қолға алына бастады.

Маңызды қадам

Елімізде Мемлекет басшысының тапсыр¬масымен Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығын құру мәселесінің қолға алынуын бағалы қағаздар рыногының дамуына ықпалы зор батыл да маңызды қадам деп атауға болады. Жалпы, халықаралық қаржы орталықтары¬ның тарихына көз салсақ, алғаш бұл құбылыс өз бастауын орта ғасырлардағы Ита¬лиядан алған іспетті. Венеция мен Флоренциядан кейін ХVІІ ғасырдың ортасына таман Амстердамның рөлі артады. Оның тартымды болуына қаладағы жақсы ұйымдастырылған банктер желісі мен қор биржасы, жан-жақты ойлас¬тырылған валюта-айырбастау операция¬лары жүйесінің болуы үлкен ықпал етеді. Келесі екі ғасыр бедерінде әлемдік қаржы ор¬¬та¬лығының астанасы атануға көптеген қала¬лар ұмтылыс танытса, бұл құрметті атақ әркез экономикалық дамуы жылдам қарқын¬мен жүр¬ген мемлекеттердің астанала¬рына ауысып тұрды. ХІХ ғасырдың аяғына таман бұл орынды Лон¬дон иеленіп, тек арада елу жыл өткен соң барып қа¬на оны Нью-Йорктің алақанына салуға мәжбүр болды. Кейінірек әлемдік қаржы астаналары «клубы¬¬на» Азияның ірі қалалары да кіріге бас¬тады. Олардың «элиталар» қатарында пайда бо¬луы мен әлсіреуі өткен жүзжылдықтың екінші жар¬тысынан бастап айтарлықтай ырғақты жүрді. «Жапон экономикалық ғажайыбы¬ның» нәти¬же¬сін¬де көтерілген Токионың орнына көп кешік¬пей Гонконг пен Сингапур келді. Ал жаңа «көк¬жал¬дар» ішінде Қытайдың ірі қаржы орталығы болып табылатын Шанхайды бөле-жара атаған жөн. Дегенмен рейтингтік зерттеулер Нью-Йорк пен Лондонның әлі де мығым тұрғандығын, қаржы орталықтарының көшін осы екеуі бастап келе жатқандығын көрсетеді. Ал Париж бен Майндағы Франкфурт секілді еуропалық қалалар соңғы жылдары көшбастаушылардан айтарлықтай кейін қалып, қазіргі кезде тек өңірлік қаржы орталықтары қатарына қосылды. Демек қарқынды даму нәтижесінде Орталық Азия елдерінің көш басында келе жатқан Қазақстанның қаржы орталығы¬н құруға деген ұмтылысы дер кезінде жасалып отырған заңды құбылыс. Қазақстан¬ның осындай қаржы астана¬сы Алматы десек, қателес¬пейміз. Өйткені, еліміздегі қаржы институтта¬ры¬ның көпшілігі осында шоғыр¬ланған. Алматы аумағында республикамыздағы барлық банктердің 70 пайыздан астамы, 30 шақты сақтанды¬ру компания¬лары, тауар және қор биржалары орын тепкен. Бұған қоса, жергі¬лікті капиталдың көп мөл¬шерде жинақталуы мен рынокқа шетел¬дік кәсіби қаржы делдалда¬рын кіргізу¬дің либералды жүйесі Алматыда өңірлік қаржы орталығын құруда қазірдің өзінде бар алғышарттар болып табылады. Міне, осы қаржы орталығының жұмысын жан¬дандыру үшін осыдан екі жыл бұрын Қазақ¬стан Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің құрылғандығын еске сала кетсек артық болмас. Өзі қызметке кіріскен уақыттан бері бұл агенттік біраз шаруаның басын қайы¬рып үлгерді. Ең алдымен Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының 2010 жылға дейінгі даму бағдарламасын жасап, оның басымдықтары мен мақсат-міндеттерін айқындады. Сол мін¬деттердің арасында халықаралық стандарттарға сай және шетел қатысушыларын тартуға жәр¬демдесетін қаржы орталығын институттық дамыту; қаржы орталығында жұмыс істеу мақ¬сатында институттық инвесторлар мен брокерлік ұйымдар қатарынан кәсіпқой қатысушылар мен эмитенттерді тарту; «Самұрық» холдингі» АҚ, «Қазына» орнықты даму қоры» АҚ секілді мемлекеттік ұйымдардың құрамына кіретін компаниялардың қаржы орталығы қызметіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету; отандық экономиканы жаңғырту үшін бағалы қағаздар рыногы арқылы халықтың ішкі жинақтарын тарту; бағалы қағаздар рыногын және қаржы орталығының қызметін мемлекеттік реттеуді жүзеге асыру секілді көкейтесті мәселелердің қамтылып отырғандығын айта кетсек артық болмас. Сонымен қатар аталған агенттік өз елімізбен қатар халықаралық қауымдастық, әсіресе қаржыгерлер арасында Алматы өңірлік қаржы орталығының танымалдығын арттырып, беделін көтеру мәселесімен де шұғылданып келеді. Алматы қаласында Халықаралық инвестициялық форумның ұйымдастырылып, оған әлемдегі ірі деп танылатын бес халықаралық биржа алаң¬дары — Гонконг биржа алаңы, Сингапур қор биржасы, Ресей қор биржасы, Лондон қор биржасы, Париж қор биржасы — Alternext алаңы өкілдерінің жиналуы соның бір айғағы болды.

Түйін

«Әрбір идея оның алдыңғысынан пайда болып, өз кезегінде кейінгісіне түрткі болады… міне, сондықтан көңіл әрдайым жаңаны іздеп, ешқашан қол жеткенді місе тұтпайды», деген екен Монтескье. Оның үстіне біз экономиканың даму шарт¬тары көп жағдайда биологиялық организмнің өсу қағидаларына сәйкес келетіндігін жақсы білеміз. Баланың бойы өсе бастаған тұста, оның аяқ-қолының, бүкіл денесінің қатар өсіп отыруы табиғи заңдылық болып табылады. Егер дененің бір мүшесі өсуін тоқтатса, ол баланы кемтарлыққа бастайды. Сол секілді экономиканың қазіргі қарышты дамып келе жатқан жағдайында, әсіресе, оның қаржы секторында буырқанды өзгерістер жүріп жатқан тұста біз бағалы қағаздар рыногынан да көп нәрсені күтуге тиістіміз. Осы ретте бағалы қағаздардың ұйымдасты¬рылған рыногына жеке тұлғалардың қатысуы да жылдан жылға артып келе жатқандығына қуаныш білдіруге болады. Мысалы, отандық қор биржасының акциялар рыногындағы жеке тұлғалардың қаржылай үлесі 2003 жылы 2,5 пайызды, 2004 жылы 12,8 пайызды, 2005 жылы 15 пайызды құраса, 2006 жылы 25,7 пайызға дейін жетіп, 320 млн. АҚШ долларына тең қаржыны құрады. Кейінгі көрсеткіштер бұдан да жоғарылай түсуде. Қазіргі күні Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығында бағалы қағаздар рыногының барлық қатысушылары үшін арнайы жағдайлар қарастырылған. Соның ішінде жеке тұлғалар сату немесе сатып алу операциялары жүргізген бағалы қағаздар бойынша салықтың екі түрінен босатылады. Атап айтқанда, қарыздық бағалы қағаз бойынша дивиденд, сыйақыға және қарыз¬дық бағалы қағазды сату барысында пайда бол¬ған құн өсіміне салық салынбайды. Мұндай же¬ңіл¬дік бағалы қағаз бойынша барлық іс-әрекет¬тер Алматы қаласының өңірлік қаржы орта¬лығының арнайы сауда алаңында жүргізілгенде ғана қолданылатындығын еске сала кетпекшіміз. Біздің ойымызша, мұндай жеңілдіктің қарапайым халық үшін де, мемлекет үшін де маңызы зор. Қарапайым халыққа беретін пайдасы жеңілдік арқылы табыстың арта түсетіндігі болса, мемлекет үшін пайдасы бағалы қағаздардың ұйымдасқан рыногының елеулі тартымдылыққа ие болатындығы. «Неліктен теңіз соншама үлкен? Өйткені, ол ешқандай өзеннен, тіпті жылғадан да бас тартпайды» деп түсіндіреді Мэрианн заңы. Біздегі бағалы кағаздар рыногының ауқымы мен жұмыс істеу принциптері, шартты түрде алғанда, теңіздің осы кеңею зандылығына сәйкес келуі тиіс. Бұл рыноктан ірі инвесторлармен қатар қолындағы азғантай қаржысын іске жаратуға ұмтылған жеке адамдарға да орын табылған кезде ғана біз оны заман талабына сәйкес дамып отыр деп айта аламыз. Алматы қаржы орталығының қызметі осындай жағдайға жеткізеді деп сенеміз.